Các bản hướng dẫn trích dẫn đều dạy case đẹp: một tác giả, một năm, một tạp chí. Nhưng nguồn thật trên mạng thì lộn xộn: bài không ghi ai viết, trang không ghi ngày, báo cáo đứng tên cả một tổ chức. Đây chính là chỗ sinh viên chế cú pháp, và cú pháp chế là thứ người chấm nhận ra nhanh nhất. Bài này xử lý từng case theo thứ tự hay gặp.
Case 1: tác giả là một tổ chức
Báo cáo của World Bank, trang của một bộ ngành, tài liệu của một công ty: tổ chức chính là tác giả, gọi là corporate author. In-text ghi (World Bank, 2024). Tên tổ chức dài có thể viết tắt từ lần trích thứ hai nếu đã mở ngoặc giới thiệu ở lần đầu: (World Health Organization [WHO], 2023) rồi sau đó (WHO, 2023). Lỗi hay gặp: ghi tác giả là admin hoặc tên website dạng URL. Không có chuẩn nào chấp nhận www thay tên tác giả.
Case 2: thật sự không có tác giả nào
Khi cả người viết lẫn tổ chức đều không xác định được, chuẩn APA và MLA cùng chuyển sang phương án hai: dùng tựa bài thay vị trí tác giả. In-text lấy vài từ đầu của tựa, đặt trong ngoặc kép với bài viết ngắn: ("Global coffee trends," 2024). Trong danh mục, entry bắt đầu bằng tựa và xếp alphabet theo tựa. Trước khi dùng phương án này, dừng một nhịp: nguồn không ai đứng tên có đáng vào bài học thuật không? Nhiều khi câu trả lời đúng là đi tìm nguồn tốt hơn.
Case 3: không có ngày tháng
APA và Harvard dùng n.d. (no date) ở vị trí năm: (Nguyen, n.d.). Đừng đoán năm từ cảm giác, và cũng đừng lấy năm copyright dưới chân website làm năm xuất bản của bài viết, hai thứ đó khác nhau. Với nguồn online không ngày, một số bản Harvard yêu cầu thêm ngày truy cập, kiểm tra bản chuẩn trường mình.
Case 4: nguồn nằm sau nguồn
Bạn thấy một số liệu trong slide bài giảng, trong một bài Medium, trong báo cáo của công ty chứng khoán, và nguồn gốc là của người khác. Nguyên tắc: ưu tiên truy về nguồn gốc và trích nguồn gốc. Chỉ khi không truy được mới dùng trích thứ cấp với as cited in, và danh mục ghi nguồn bạn thật sự đọc. Ghi thẳng nguồn gốc như đã đọc trong khi chưa từng mở nó là lỗ hổng lộ rất nhanh khi bị hỏi.
Bốn case này cộng với nguồn tiếng Việt trong bài tiếng Anh cover phần lớn các nguồn khó của một bài luận thực tế. Nếu danh mục của bạn đầy nguồn kiểu này và bạn không chắc từng entry, dịch vụ soát format và trích dẫn trước khi nộp của tụi mình xử lý đúng các case đó mỗi ngày. Gửi bài ở trang báo giá nhé.
Câu hỏi thường gặp
Wikipedia trích được không?
Hầu hết môn học thuật không chấp nhận Wikipedia làm nguồn trích vì ai cũng sửa được. Cách dùng đúng: đọc Wikipedia để hiểu nhanh, rồi lần theo reference dưới bài để trích nguồn gốc.
Bài giảng và slide của giảng viên có trích được không?
Được ở đa số chuẩn, dạng lecture notes hoặc course material, với giảng viên là tác giả. Nhưng nhiều giảng viên đánh giá cao hơn nếu bạn truy về nguồn gốc mà slide đang tóm tắt.
Mạng xã hội thì sao?
APA 7 và MLA 9 đều có cú pháp cho post mạng xã hội, dùng khi chính post đó là đối tượng phân tích. Còn dùng post ngẫu nhiên làm bằng chứng học thuật cho một luận điểm thì gần như chắc chắn bị hỏi ngược về độ tin cậy.